Hasan Lûtfi Şuşud

Benim Bennett’le buluşmamı sağlayan Hasan Lûtfi Şuşud önemli bir insandı. Kendisi ile ellili yılların sonunda Beyoğlu’nda Kohen kardeşler kitabevinde tanışmıştık. O sırada “Hâcegân Hânedânı ve “Fakir Sözleri” başlıklı iki kitabı yayınlanmıştı. Hâcegân Hânedânı Orta Asya Türk sufi’lerinden bahsediyor, “Fakir sözleri ise dünyada genel bilgelikten söz ederek aforizmalarla bilgeliğin tarihini açıklıyordu. Her ikisi de çok değerli kitaplardı, aradan geçen bunca yıla rağmen bu alanda, bu düzeyde eser veren olmamıştır. “Hâcegân Hânedânı” Safi Mevlânâ Ali bin Hüseyin’in “Reşâhât ayn el Hayat” ve Molla Câmî’nin “Nefâhat ül Üns” isimli tasavvuf ilminin anıt eserlerinden hareketle Türk tasavvufunun doğduğu Orta Asya Türk sufiliğini ele alıyor ve Küçük Asya Tasavvuf hareketinin, kökeni olan Horasan sufiliğinin, Fuat Köprülü’ den sonra ilk defa derli toplu bir monografisini sunuyordu.

Mustafa Kemal ve Balkan harbinden kalma arkadaşlarının başlattığı İstiklal savaşına kalben, ruhen ve bedenen katılan bir Hoca neslinin devamıydı Hasan bey, Ankara’da bir grup mütedeyyin, mütehammil ve yüksek ruhlu bir insan topluluğunun içindeydi. Gravat takan, fötr şapka giyen, Müslümanlığı yerleşik şekillerin ötesinde gerçekten yaşayan bir insandı. O medenî bir “şehir Müslümanı”ydı. Merhum Rıfat Börekçi’nin başını çektiği bu grubu ben “Ankara Melâmîleri” olarak anmak istiyorum. Genellikle padişahçı, halifeci ve işgalci düşmana yaranıcı bir hoca nesline karşı çıkan bu insanlar, Cumhuriyet tarihinde henüz belirlenmemiş, onlar hakkında açıklayıcı ve düşündürücü bir eser ortaya konmamıştır. Yakın tarihin fevkalade baş döndürücü olayları içinde bu grubun adı unutulmuş. onlar büyük çoğunluğu teşkil eden diğer grubların içinde kaynayarak ortadan kaybolmuşlardır.

Üstadlarla özel meseleler pek konuşulmaz. Bu yüzden Hasan Lûtfi Şuşud’un biografisine dair fazla bilgimiz yok. Tarikat silsilesi, intisabı, inâbesi, neş’esi, mürşidi, kökeni konularında sağlam bilgi edinecek güvenilir kaynağa sahip değiliz. Tasavvufta önemli bir kol olan “Itlâk felsefesine” bağlı olduğunu biliyoruz. Ayrıca “nefes tutma” yöntemine dayanan eski bir Türkistan zikrini uygulardı. Bir çeşit “ ibadet” olan nefes tutma, Orta Asya sufilerinin “zikri ere:teztere zikri” dedikleri yönteme benzerdi. Levent’teki evde bir defa bana göstermişti.

Hasan Lûtfi Şuşud “yanında durmaktan huzur duyulan” insanlardandı. İlk karşılaştığımızda Ankara’da bir devlet dairesinden emekli olduktan sonra İstanbul’a taşınıp Boğaz’da İstinye’de oturduğunu söylemişti. Kalabalık bir ziyaretçi halkası varmış, onlardan bazılarına “nefes tutma” tekniğini öğretirmiş. Ben İstinye’deki eve gitmedim ama daha sonra taşındığı Levent’teki eve birkaç defa gittim. Bennett’in ölümünden sonra Göztepe’de bir apartman dairesine taşınmıştı oradan da hayata veda etti. Örneği az gelir insanlardandı.

Şusud bir sohbet sırasında “Hakikatleri bulamayanlar, merasimleri din edindiler” demişti. Kendisinin ve Ankara’da bulunduğu yıllarda içinde yaşadığı çevrenin fikir, davranış ve itikat çizgisini çok iyi anlatan bu cümle bence o çevrenin ana yasası hükmündedir. Değerli insanlarmış, belki iz bıraktılar ama topluma yayılmamış olabilirler.

İstanbul’da Maçka’da Celaleddin Çelebi’nin evinde tanıdığım Nezahat Ege’ye:
–Bennett’e nasıl ulaşırım, diye sormuştum,
–Sen Hasan Lûtfi Şuşud’u tanıyorsunuz o şimdi Londra’da, ona yazın aracı olur…” demişti. Yazdım ve kendisinden fevkâlade nâzik olumlu bir cevap aldım. Bennett’in yakında Türkiye’ye geleceğini ve benimle görüşmeye razı olduğunu belirtti. bu ilişki böylece kuruldu.

-8-

Yüzbaşı John Godolphine Bennett’i, bana tanıştırması için kendisine mektup yazdığım Hasan Lûtfi Şuşud, o sırada Londra’da bulunuyordu. Bennett onu okulunda ders vermesi için çağırmıştı.

Bennett’in okulu Londra’nın banliyösünde şirin bir yerdeydi, yeşillikler içindeydi buraya “Sherborne House” diyorlardı. Geniş bir arazinin ortasında görkemli bir şatoydu. Bennett burada “Hafta sonu” okulu açmıştı, Pek çok öğrencisi vardı. Okulda Türkçe öğretirdi. Ancak Bennett’in Türkçe derslerinin amacı öğrencileri akıcı Türkçe konuşturmak değil onları Türkiye’ye ve Türk kültürüne yaklaştırmaktı. Bu çabanın temelinde, Türkiye sevgisi bir yana Türk kültürünün dünyadaki yeri vardı. Bennett’e göre Horasan çıkışlı Türk Kültürü, dünyadaki en orijinal kültürlerden biriydi. Bu nokta önemlidir.

Türkçenin sırlarını biliyordu Bennett. Bu sırlara gerçekten vakıf olduğuna inandığı Hasan Lûtfi Şuşud’u Sherborna davet etmesinin nedeni de biraz buydu. Hasan Lutfi bey Sherborne’da kaldığı sürece “Türkçe üzerine konferanslar verdi” ne yazık ki bu önemli çalışma tesbit edilememiştir.

Bennett bir gün bana “ Siz Türkçe konuşurken kelimeleri kullanmaz, şekiller çizersiniz… ” demişti. Türkçede kelimelerin çok yüklü oldıuğundan söz ediyor ve aynı kelime ile pek çok şey ifade edilebileceğini anlatıyordu. Bu konuyu daha sonraki yıllarda çok düşünmüşümdür. İnsanlarımızın Türkçeyi nasıl konuştuklarını, dertlerini nasıl anlattıklarını merak eder, lafa karışmadan konuşanları uzun uzun dinlerdim. Bence Bennett haklıydı. Kelimelerin ağır anlam yükü taşımaları dolayısı ile yerli yerince kullanılması zordu. Türkçe konuşanlarımızın çoğu anlam dışına çıkıyor, sorulara verdikleri cevaplar veya sorulan sorular bazen konuyu hiç ilgilendirmiyordu. Başka başka şeyleri dakikalarca, saatlerce konuştuğumuz oluyordu. Bu dilde konu sınırlaması çok zor sağlanıyordu. Bu yüzden de sık sık ayrıcalıklar, anlaşmazlıklar ve çatışmalar oluyordu.

Aynı kelimelerle hem “çok iyi” hem de “çok kötü” şeyler söylenebilirdi. Kelimelerin çeşitli anlamlara çekilebilecek tarzda çok yüklü oluşu belki bu dil’in kökeninde “göçebelik” yattığı içindir. Göçebeler örneğin Gobi çölünde, Tiyenşan ormanında zor doğa şartları içinde güçlükle karşılaştıklarında az kelime ile çok şey söyleme ihtiyacı içinde kalmış olabilirler. Yerleşik Batı dillerinde kelime bolluğu vardır. Bu yüzden herkes, istediği kelimeyi bulup tam yerine koyabilir.

Türkçe konuşanların önce anlaşmaya “niyetleri” olması gerekir. Niyet yoksa “anlaşma” da yoktur. Kısacası Türkçe konuşanların düşman değil “dost” olmaları lazımdır. Ortalık sertleştiğinde birkaç cümle içinde, kapanmaz bir yara ve onarılmaz bir felaket doğabilir. Türkçede yazıdan ve bireysel anlatımdan çok “sohbet”in önemi bu noktada belirmektedir.

Bütün bunlar Bennett’in Sherborne’da kurduğu bir çeşit “Türkçe laboratuvarından “ çıkmıştır. Bu ilginç sonuç Bennett, Hasan Lutfi Şusut ve o çalışmalara deneysel katılımlarda bulunan öğrenciler tarafından başarılmıştır.

Hasan Lûtfi Şusut’un da önemli çabaları ile iştirak ettiği bu okulda ders görenlerden çoğu şu sırada Batı’da önemli yerlerde bulunmakta ve ülkemizi ve dilimizi temsil etmektedir. Sherborne House” geleneğini bu gün Bennett’in oğulları başarı ile sürdürüyorlar.

Bennet hakkinda yazdiginiz kitapta unutulan bölümde Rifat Börekci´nin Ankara Melami´lerinin (sizin tabiriniz) basi oldugunu yaziyorsunuz. Cok ilgimi cekti. Acaba Börekci´nin veya Atatürk´ün etrafinda olan diger insanlarin Melamilik´leriyle ilgili herhangi bir bilgi var mi sizde? Sizce Atatürk sahsen Tasavvuf ile ilgilenirmiydi? Melamilik´in Türkiye´de bugünkü durumu nedir? Melamilik´i hakkiyla temsil eden insanlar var mi?

Münih´ten saygilar ve selamlar

gerçekten kusursuz anlatım,genç,yaşlı her insanın ışıklanacağı bir açılım.Bu sanatı icra ettiren SANATKAR’asonsuz şükürler,sanatınada teşekkürler olsun derim,saygı ve sevgilerle….